पाठ्यक्रम

प्रवेशिका (कक्षा 1–5) एवं प्रथमा परीक्षा (कक्षा 6–8) का संस्कृत पाठ्यक्रम

प्रवेशिका — कक्षा 1 से 5

1

प्रवेशिका प्रथमा (कक्षा 1)

श्रुतिपाठः

मंगलाचरणम्
  1. 1अभिलाषः (गीतम्)
  2. 2अक्षरमाला (गीतम्)
  3. 3चित्रांकनयुक्तवर्णमाला
  4. 4चटका (गीतम्)
  5. 5मात्राज्ञानम्
  6. 6अक्षराणि संयुक्तवर्णाश्च
  7. 7टप् टप्, गप् गप् (गीतम्)
  8. 8व्यवहारसंस्कृतम्
2

प्रवेशिका द्वितीया (कक्षा 2)

स्मृतिपाठः

मंगलाचरणम्
  1. 1नीतिशिक्षा (गीतम्)
  2. 2सदाचारशिक्षा (गीतम्)
  3. 3वचनज्ञानम्
  4. 4सूर्योदयः (गीतम्)
  5. 5अकारान्त–आकारान्तज्ञानम्
  6. 6संख्याज्ञानम्
  7. 7गोमाता (गीतम्)
  8. 8व्यवहारसंस्कृतम्
3

प्रवेशिका तृतीया (कक्षा 3)

मंगलाचरणम्
  1. 1सैन्यगीतम्
  2. 2घटी (गीतम्)
  3. 3माहेश्वरसूत्राणि
  4. 4संज्ञाशब्दाः
  5. 5सर्वनाम (दूरसमीपबोधकम्)
  6. 6प्रतिज्ञा (गीतम्)
  7. 7एतत्, तत्
  8. 8अस्मद्, युष्मद्, तत् (त्रिषु लिंगेषु)
  9. 9पुरुषज्ञानम्
  10. 10व्यवहारसंस्कृतम्
4

प्रवेशिका चतुर्थी (कक्षा 4)

मंगलाचरणम्
  1. 1मातृभूमिवन्दना (गीतम्)
  2. 2अनुशासनम् (गीतम्)
  3. 3वर्णानाम् उच्चारणस्थानम्
  4. 4लोट्लकारः (आज्ञा–प्रार्थनादिषु अर्थेषु लोट्)
  5. 5लङ्लकारः (भूतकालः परस्मैपदम्)
  6. 6भारतभक्ताः (गीतम्)
  7. 7विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थकालः) एवञ्च लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
  8. 8प्रथमा द्वितीया च विभक्तिप्रयोगः
  9. 9तृतीया चतुर्थी च विभक्तिप्रयोगः
  10. 10व्यवहारसंस्कृतम्
5

प्रवेशिका पञ्चमी (कक्षा 5)

मंगलाचरणम्
  1. 1तेन किम् (गीतम्)
  2. 2भवान् भवती च (आदरसूचकसर्वनाम)
  3. 3संख्यावाचकेषु लिंगभेदः
  4. 4हस्ती हस्ती (गीतम्)
  5. 5पञ्चमी विभक्तिप्रयोगः
  6. 6षष्ठी विभक्तिप्रयोगः
  7. 7सप्तमी विभक्तिप्रयोगः
  8. 8सम्बोधनज्ञानम्
  9. 9चटक! चटक! (गीतम्)
  10. 10व्यवहारसंस्कृतम्

प्रथमा परीक्षा — कक्षा 6 से 8

प्रथमा परीक्षा का पाठ्यक्रम त्रिवर्षीय है। प्रथम एवं द्वितीय वर्ष की परीक्षा विद्यालय स्तर पर होगी तथा अन्तिम (तृतीय) वर्ष की परीक्षा छत्तीसगढ़ संस्कृत विद्यामण्डलम् द्वारा आयोजित की जाएगी। प्रत्येक वर्ष में छह प्रश्नपत्र होंगे।
6

प्रथमा — प्रथम वर्ष

कक्षा 6 समकक्ष

प्रथम प्रश्नपत्रम्

अनिवार्य व्याकरण एवं साहित्य

100 अंक
  1. 1मूलरामायणम् (प्रारम्भिकाः 30 श्लोकाः)25
  2. 2हितोपदेशः (मित्रलाभात् प्रारम्भिककथाद्वयम्)25
  3. 3लघुसिद्धान्तकौमुदी (आदितः पञ्चसन्ध्यन्तम्)50

द्वितीय प्रश्नपत्रम्

व्यावसायिक संस्कृत

100 अंक

अधोलिखितेषु विषयेषु एकम् चयनीयम् —

कर्मकाण्डम् (पौरोहित्यम्)
  • स्वस्तिवाचनम्, पुरुषसूक्तम्, संस्कारपरिचयः, सन्ध्योपासनं च (संस्कार 1 से 5)75
  • मौखिकी25
ज्योतिष-वास्तुशास्त्रम्
  • बृहद्वाक्यहडाचक्रम् (वार–नक्षत्र–राशिप्रकरणानि)75
  • मौखिकी25
प्रवचनम्(सैद्धान्तिक 75 + प्रायोगिक 25)
  • वक्तृलक्षणम्75
  • सुभाषितानि (25 श्लोकानाम् व्याख्या)25
  • नीतिश्लोकाः (प्रारम्भस्य 20 श्लोकानाम् अर्थः)
योगदर्शनम्(सैद्धान्तिक 75 + प्रायोगिक 25)
  • योगपरिचयः – पातञ्जलयोग, गीतोक्तपरिभाषा75
  • प्रायोगिकाभ्यासाः – मेरूदण्डाभ्यासः, सूर्यनमस्कारः, उज्जायी प्राणायामः, भ्रामरी प्राणायामः25
आयुर्वेदः
  • आयुर्वेदस्य परिभाषाः15
  • आयुर्वेदस्य संक्षिप्त परिचयः15
  • अष्टांग आयुर्वेदस्य विभाजनम् एवं परिचयः15
  • षड्रसवर्णनम्15
  • उदाहरणम्मधुर – सीताफल, गन्ना · अम्ल – संतरा, नीबू · लवण – नमक · कटु – कालीमिर्च, अदरक · तिक्त – नीम, गिलोय · कषाय – कपित्थ, बेल, फिटकरी15
  • प्रायोगिकपरीक्षणविषयकप्रश्नाः25

तृतीय प्रश्नपत्रम्

सामान्य हिन्दी / अंग्रेजी

प्राच्यसंस्कृतविद्यालयानाम् कृते निर्मितपाठ्यक्रमानुसारेण

100 अंक

हिन्दी (50 अंक)

  1. अभियान गीत (कविता)
  2. खरा इंसान (कहानी)
  3. हेलन केलर (जीवनी)
  4. नीति के दोहे (कविता)
  5. समय नियोजन (निबंध)
  6. अमर शहीद भगत सिंह के पत्र (पत्र)
  7. छत्तीसगढ़ का वैभव (निबंध)
  8. हम पंछी उन्मुक्त गगन के (कविता)
  9. शहीद की माँ (एकांकी)
  10. हार की जीत (कहानी)
  11. आलसीराम (व्यंग्य)

व्याकरण / रचना:

• पत्र लेखन

• निबंध लेखन

• व्याकरण – समानार्थी, पर्यायवाची, विलोम, समानोच्चारित शब्द, समूहों के लिए एक शब्द, विराम चिन्ह, तत्सम–तद्भव शब्द, उपसर्ग एवं प्रत्यय, कारक, विशेषण, मुहावरे एवं लोकोक्तियाँ, संधि।

English (50 अंक)

  1. Conversation
  2. Mr. Sun Goes on a Holiday
  3. A Masai Home
  4. Jolly Kittens
  5. Pretending
  6. The Hare on the Moon
  7. Jagatu-the-Gardener
  8. Left in Charge
  9. In the Heart of a Seed
  10. Gopal Bhand and Mahagyani

चतुर्थ प्रश्नपत्रम्

सामाजिक विज्ञान

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 6

पंचम प्रश्नपत्रम्

विज्ञान

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 6

षष्ठ प्रश्नपत्रम्

गणित

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 6

7

प्रथमा — द्वितीय वर्ष

कक्षा 7 समकक्ष

प्रथम प्रश्नपत्रम्

अनिवार्य व्याकरण एवं साहित्य

100 अंक
  1. 1मूलरामायणम् (31 श्लोकतः 60 श्लोकपर्यन्तम्)25
  2. 2हितोपदेशः (मित्रलाभात् तृतीय-चतुर्थकथाद्वयम्)25
  3. 3लघुसिद्धान्तकौमुदी (अजन्तपुल्लिङ्गमारभ्य अव्ययप्रकरणान्तम्)50

द्वितीय प्रश्नपत्रम्

व्यावसायिक संस्कृत

100 अंक

अधोलिखितेषु विषयेषु कोऽपि एकम् चयनीयम् —

कर्मकाण्डम् (पौरोहित्यम्)
  • गणेशाम्बिकयोः पूजनम्, पुण्याहवाचनम् (संस्कार 6 से 11)75
  • मौखिकी25
ज्योतिष-वास्तुशास्त्रम्
  • बृहद्वाक्यहडाचक्रम् – पण्डित अवधबिहारी रचितम् (विवाह, यात्रा प्रकरणानि)75
  • मौखिकी25
प्रवचनम्(सैद्धान्तिक 75 + प्रायोगिक 25)
  • द्वितीय अध्यायः सांख्ययोगः – श्रीमद्भगवद्गीता75
  • सुभाषितानि – पञ्चदश श्लोकाः (सुभाषितशास्त्री उपदेशपर्यन्तम्)25
योगदर्शनम्(सैद्धान्तिक 75 + प्रायोगिक 25)
  • योगतारावली – आदिशंकराचार्यकृता75
  • प्रायोगिकाभ्यासाः1. पवनमुक्तासनक्रमः (सन्धिव्यायामः) · 2. आसनानि – सुखासनं, स्वस्तिकासनं, भद्रासनं, गोमुखासनं, अर्द्धपद्मासनं (वीरासनं), समासनं च · 3. प्राणायामाः – अनुलोम, विलोम, उज्जायी, भ्रामरी25
आयुर्वेदः
  • आयुर्वेदस्य परिचयः15
  • पंचमहाभूत परिचयः (आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी)15
  • त्रिदोष परिभाषा (वात, पित्त, कफ परिचयः)15
  • सप्तधातु परिचयः एवं तेषाम् मुख्य कार्यः15
  • सामान्य द्रव्य परिचयः (त्रिफला, निंब, गिलोय, तुलसी, कालीमिर्च)15
  • प्रायोगिकपरीक्षणविषयकप्रश्नाः25

तृतीय प्रश्नपत्रम्

सामान्य हिन्दी / अंग्रेजी

प्राच्यसंस्कृतविद्यालयानाम् कृते निर्मितपाठ्यक्रमानुसारेण

100 अंक

हिन्दी (50 अंक)

  1. कुछ और भी हूँ (कविता)
  2. भिखारिन (कहानी)
  3. सौर ऊर्जा (निबंध)
  4. वर्षा बहार (कविता)
  5. कांगेर घाटी का प्राकृतिक वैभव (निबंध)
  6. मानसरोवर यात्रा (यात्रा वृत्तांत)
  7. शहीद बकरी (कहानी)
  8. सुभाष चंद्र बोस का पत्र (पत्र)
  9. सितारों से आगे (जीवन चरित्र)
  10. शतरंज में मात (एकांकी)

व्याकरण / रचना:

• व्याकरण – विशेषण, क्रिया, क्रिया विशेषण, उपसर्ग एवं प्रत्यय, संधि, समास, अनेकार्थी शब्द, एक से अधिक शब्दों के लिए एक शब्द, मुहावरे एवं लोकोक्तियाँ, विराम चिन्ह।

English (50 अंक)

  1. Only God can Make a Tree
  2. The Missing Whistle
  3. Hand Care
  4. Hard to Believe
  5. Unity Is Strength
  6. Jimmy Jet and His TV Set
  7. Hobble-Bobble
  8. Dear Diary
  9. Unfriendly Nature
  10. The Great Sculler

चतुर्थ प्रश्नपत्रम्

सामाजिक विज्ञान

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 7

पंचम प्रश्नपत्रम्

विज्ञान

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 7

षष्ठ प्रश्नपत्रम्

गणित

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 7

8

प्रथमा — तृतीय वर्ष

कक्षा 8 समकक्ष

प्रथम प्रश्नपत्रम्

अनिवार्य व्याकरण एवं साहित्य

100 अंक
  1. 1मूलरामायणम् (61 श्लोकतः समाप्तिं यावत्)25
  2. 2हितोपदेशः (मित्रलाभात् पञ्चमी-षष्ठी कथाद्वयम्)25
  3. 3लघुसिद्धान्तकौमुदी (ष्वादिप्रकरणम्)50

द्वितीय प्रश्नपत्रम्

व्यावसायिक संस्कृत

100 अंक

अधोलिखितेषु विषयेषु कोऽपि एकम् चयनीयम् —

पौरोहित्यम्
  • षोडशमातृकापूजनम्, सप्तघृतमातृकापूजनम्75
  • नवग्रह-पूजनम्, नान्दीश्राद्धम्, संस्कारपरिचयः (12 से 16), मौखिकी25
ज्योतिषशास्त्रम्
  • अथ वधूप्रवेशः, अथ द्विरागमनम्, द्वयांगप्रकरणम्, मिश्रप्रकरणम् (बृहद्वाक्यहडाचक्रम्)75
  • मौखिकी25
प्रवचनम्(सैद्धान्तिक 75 + प्रायोगिक 25)
  • भक्तियोगः (श्रीमद्भगवद्गीता)75
  • सुभाषित-साहस्री (उपवासतः गुणनिन्दापर्यन्तम्)25
योगदर्शनम्(सैद्धान्तिक 75 + प्रायोगिक 25)
  • पातञ्जलयोगसूत्रम् – क्रियायोगः, अष्टाङ्गयोगः75
  • घेरण्डसंहिता – द्वितीय उपदेशः, आसनपरिचयः; प्रायोगिकाभ्यासाः1. आसनानि – अर्धहलासनं, पूर्णहलासनं, भुजंगासनम्, एकपादशलभासनं, सरलधनुरासनं, मकरासनं, निरालम्बासनं, उष्ट्रासनं, ताडासनं, कोणासनञ्च · 2. प्राणायामाः – अनुलोम, विलोम, उज्जायी, शीतली, भ्रामरी25
आयुर्वेदः
  • आयुर्वेदीयस्वस्थ्यवृत्तम्15
  • स्वास्थ्यपरिचर्चा10
  • स्वस्थपुरुषस्य लक्षणम् (आचार्य चरक-सुश्रुताभ्याम्)15
  • स्वस्थविधाने प्रमुखकारकाः (आहार-निद्रा-ब्रह्मचर्यमहत्वम्)15
  • शरीरस्य सामान्य परिचयः10
  • सामान्यद्रव्यपरिचयः (वटः, गूलरः, बिल्वः, पिप्पलः, आम्रः, जम्बूफलम्, कदलीफलम्, सीताफलम् आदि)10
  • प्रायोगिकपरीक्षणविषयकप्रश्नाः25

तृतीय प्रश्नपत्रम्

सामान्य हिन्दी / अंग्रेजी

प्राच्यसंस्कृतविद्यालयानाम् कृते निर्मितपाठ्यक्रमानुसारेण

100 अंक

हिन्दी (50 अंक)

  1. कटुक वचन मत बोल (निबंध)
  2. साहस के पैर (कहानी)
  3. भारत के गौरव : राममूर्ति (जीवन–परिचय)
  4. नदी का रास्ता (कविता)
  5. मिनी महात्मा (कहानी)
  6. अब्राहम लिंकन का पत्र (पत्र)
  7. आतिथ्य (आत्मकथा)
  8. विजय–बेला (एकांकी)

व्याकरण / रचना:

• शब्द – शब्दार्थ, संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण, अव्यय, क्रिया, वचन, लिंग।

• शब्द परिवर्तन – संज्ञा से विशेषण, क्रिया से संज्ञा, जातिवाचक से भाववाचक संज्ञा, विशेषण से संज्ञा बनाना; मुहावरे–कहावतें।

• शब्द प्रकार – तत्सम, तद्भव, देशज, विदेशी, विलोम, पर्यायवाची, अनेकार्थी, समानोच्चारित, शुद्ध/अशुद्ध शब्द।

• शब्द निर्माण – संधि, समास, प्रत्यय, उपसर्ग।

• वाक्य के भेद – वाक्य परिवर्तन।

• अलंकार – अनुप्रास, यमक, उपमा, रूपक, अतिशयोक्ति।

• विराम चिह्न – अल्पविराम, अर्ध-विराम, पूर्णविराम, प्रश्नवाचक, सम्बोधन चिह्न।

• रचना – वैयक्तिक एवं औपचारिक पत्र लेखन।

• निबंध – सामाजिक, वैज्ञानिक एवं महापुरुषों के जीवन-चरित्र पर एक पृष्ठ का निबंध; समसामयिक समस्याओं पर अनुच्छेद।

English (50 अंक)

  1. Water's for …
  2. Shoemaker and the Elves
  3. Measure for Measure
  4. The Tree that never Stopped Giving
  5. Beats in Memoir
  6. Children ask Kalam
  7. Sayani
  8. At School
  9. Dancing on

चतुर्थ प्रश्नपत्रम्

सामाजिक विज्ञान

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 8

पंचम प्रश्नपत्रम्

विज्ञान

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 8

षष्ठ प्रश्नपत्रम्

गणित

100 अंक

छत्तीसगढ़ पाठ्यपुस्तक निगम द्वारा प्रकाशित — कक्षा 8

पूर्वमध्यमा एवं उत्तरमध्यमा — कक्षा 9 से 12

पूर्वमध्यमा (हाईस्कूल):कक्षा 9 — प्रथम वर्ष, कक्षा 10 — द्वितीय वर्ष।  उत्तरमध्यमा (हायर सेकेण्ड्री):कक्षा 11 — प्रथम वर्ष, कक्षा 12 — द्वितीय वर्ष।   प्रत्येक कक्षा में सात प्रश्नपत्र होते हैं। परीक्षा छत्तीसगढ़ संस्कृत विद्यामण्डलम् द्वारा आयोजित की जाती है।
9
पूर्वमध्यमा — प्रथम वर्षकक्षा 9 समकक्ष
10
पूर्वमध्यमा — द्वितीय वर्षकक्षा 10 समकक्ष
11
उत्तरमध्यमा — प्रथम वर्षकक्षा 11 समकक्ष
12
उत्तरमध्यमा — द्वितीय वर्षकक्षा 12 समकक्ष

प्रश्नपत्र योजना — पूर्वमध्यमा (कक्षा 9–10)

  1. 1अनिवार्य व्याकरण एवं साहित्य100
  2. 2शास्त्रीय विषय (एकम् चयनीयम्)100
  3. 3व्यावसायिक संस्कृत (एकम् चयनीयम्)100
  4. 4सामान्य हिन्दी / अंग्रेजी100
  5. 5सामाजिक विज्ञान100
  6. 6विज्ञान100
  7. 7गणित100

उत्तरमध्यमा (कक्षा 11–12) में भी सात प्रश्नपत्र होते हैं — अनिवार्य संस्कृत/व्याकरण-साहित्य, शास्त्रीय विषय, व्यावसायिक संस्कृत, सामान्य हिन्दी/अंग्रेजी आदि। पूर्ण विवरण नीचे PDF में।

विषय-चयन (एकम् चयनीयम्)

शास्त्रीय विषय (द्वितीय प्रश्नपत्र):

साहित्यम् · व्याकरणम् (नव्य / प्राच्य) · वेदः (ऋग्वेद, शुक्लयजुर्वेद, कृष्णयजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद) · ज्योतिषम् · धर्मशास्त्रम् · पुराणेतिहासम् · दर्शनम्

व्यावसायिक संस्कृत (तृतीय प्रश्नपत्र):

पौरोहित्यम् (कर्मकाण्ड) · ज्योतिषशास्त्रम् · प्रवचनम् · योगदर्शनम् · आयुर्वेदः

पूर्ण पाठ्यक्रम (कक्षा 9–12)

डाउनलोड

यदि पाठ्यक्रम ऊपर प्रदर्शित न हो, तो यहाँ क्लिक करके PDF खोलें

गीतम् — गीत/पद्य पाठ · अंक = पूर्णांक · प्रामाणिक विवरण हेतु ऊपर दिया गया मूल पाठ्यक्रम PDF देखें।